زشت و زيباى نمايشگاه چهاردهم 

این گزارش در روزنامه فرهنگ آشتی چاپ شده است

امروز پرونده چهاردهمين نمايشگاه مطبوعات کشور بسته مى‌شود و برگزار کنندگان آن به بررسى کاستى‌ها، مزايا و معايب اولين تجربه جشنواره مستقل خواهند پرداخت تا سال ديگر چه پيش آيد.

نمايشگاه مطبوعات امسال که 16 آبان با حضور رئيس مجلس افتتاح شد، دو ويژگى‌ اساسى را به همراه داشت. نخست آنکه براى اولين بار بطور جداگانه و مستقل از نمايشگاه کتاب برپا شد و دوم حضور مطبوعات و خبرگزارى‌هاى برخى از کشورهاى منطقه در نمايشگاه مطبوعات ايران بود. همين حضور که البته حرف و حديث در خصوص آن نيز بسيار است سبب شده است تا مسوولان امر عنوان بين‌المللى را نيز در انتهاى جشنواره مطبوعات به کار برند.اولين تجربه جشنوار مستقل موافقان و مخالفان متفاوتى داشته است که هر کدام از منظرهاى مختلف به انتفاد يا تاييد سياست جديد وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى به عنوان متولى نمايشگاه پرداخته‌اند.در نگاه اول خارج از اين انتقادات يا تاييدها آنچه به ذهن متبادر مى‌شود برخى کاستى‌ها، از جمله عدم تبليغ و اطلاع‌رسانى کافى به افکار عمومي، نامناسب بودن مکان نمايشگاه و به ويژه قرار گرفتن آن در محدوده طرح ترافيک، عدم حضور نشريات الکترونيک، ضعف در برگزارى نشست‌هاى جانبي، کمبود امکانات و محل‌هاى رفاهي، توزيع نامناسب غرفه‌ها و ... مى‌باشد.‌اگر همه اين نواقص برطرف شود، برخى مشکلات اساسى مطبوعات و اصحاب رسانه همچنان معضلى است که باقى مانده و خواهد ماند نگاه مسوولان به مطبوعات و انتظار آنها از اصحاب رسانه‌ به ويژه در شرايط جديد، منجر به تعريف کارکردها و کار ويژه‌هاى جديدى شده است که نشريات را از رسالت اصلى خود به دور مى‌کند.شايد کليشه‌اى‌ترين جملاتى که بتوان براى وضعيت مطبوعات ايران به کار برد؛ اين باشد که «مطبوعات رکن چهارم دموکراسى است» و “رسالت مطبوعات نقادى و واسطه بين افکار عمومى و حاکمان هستند.”‌ همواره اين گونه تعريف و تمجيدها بر زبان مسوولان جارى مى‌شود اما آنقدر اما و اگر و قيد و شرط بر آن افزوده مى‌گردد که به واقع اين تعاريف خالى از محتوا و در نهايت کليشه‌اى مى‌شود.

بيراه نيست اگر وضعيت نامطلوب مطبوعات را در اين روزگار از تبعات چنين نگاهى به رسانه‌هاست. مسوولانى که هر نقد و انتقادى را تخريب مى‌نامند و در پى هر خبر و گزارش انتقادى از مسوولان و دست‌اندرکاران امور جاري، دست توطئه‌گرى را جستجو مى‌نمايد و هر دم از کودتايى سازماندهى شده عليه خود خبر مى‌دهند، آگاهانه و يا ناآگاهانه اصحاب رسانه و مطبوعات را به سمتى سوق مى‌دهند که خودسانسورى مفرط را ناخواسته بر تحريريه‌ها حاکم کنند.

نمايشگاه مستقل يا مختلط

به هر روى نمايشگاه مطبوعات امسال در مرکز پرورش فکرى کودکان و نوجوانان در خيابان حجاب تهران به مدت يک هفته برگزار شد. يکى از محورهاى اساسى که از مدت‌ها قبل از برپايى نمايشگاه در ميان کارشناسان فرهنگى و رسانه‌اى مطرح شد و تا آخرين روز نمايشگاه نيز ادامه يافت، برگزارى مستقل يا مختلط آن بود. تا دوره قبل نمايشگاه مطبوعات به همراه نمايشگاه کتاب در محل دائمى نمايشگاه‌ کتاب تهران برگزار مى‌شود و به اذعان بازديدکنندگان و مسوولان نشريات با اقبال عمومى گسترده‌اى نيز مواجه مى‌شد. اما وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى برخلاف رويه گذشته بنا را بر نمايشگاه مستقل گذاشت. اين امر از سوى موافقان با اين دليل عمده تاييد شده است که با برگزارى جداگانه نمايشگاه، مطبوعات مخاطبان خاص خود را خواهند شناخت و اساسا خارج شدن از سايه سنگين نمايشگاه کتاب خود نوعى ارج نهادن به جايگاه نشريات است. در صدر اين دسته، وزير فرهنگ و ارشاد اسلامى قرار دارد که وزارتخانه تحت رياست وى متولى نمايشگاه مطبوعات است.‌

صفار هرندى معتقد است کسانى که امسال از نمايشگاه بازديد کردند صرفا به احترام اصحاب رسانه آمده بودند. از نظر او آزمون برگزارى مستقل نمايشگاه به نفع جرايد تمام شده است و مطبوعات از وزن کشى نمايشگاه مستقل سربلند بيرون آمده‌اند. موافقان اين سياست همه از همفکران دولت اصول‌گرا نيستند. محمدرضا خاتمى هم به خاص بودن بازديدکنندگان امسال تاکيد مى‌کند و مى‌افزايد: نبايد هدف را شلوغ شدن دانست بلکه بايد فضايى وجود داشته باشد که بازديدکنندگان استفاده بيشترى ببرند.‌

سخنگوى وزارت امور خارجه نيز جزو کسانى است که از برگزارى مستقل نمايشگاه حمايت مى‌کند. سيد محمد على حسينى در بازديد از نمايشگاه به خبرنگار فرهنگ آشتى مى‌گويد: ممکن است در سال اول مشکلاتى وجود داشته باشد و تعداد بازديدکنندگان زياد نباشد اما در سال‌هاى آتى بهتر مى‌شود.

سينا افتخارى يکى از بازديدکنندگان نيز برگزارى مستقل نمايشگاه را بهتر مى‌پسندد و به خبرنگار ما مى‌گويد: شايد تعداد بازديدکننده نسبت به سال‌هاى گذشته کمتر باشد اما آنها که به نمايشگاه آمده‌اند مخاطبان اصلى هستند و آمده‌اند که فقط مطبوعات را ببينند. او که خود خواننده مجلات هفتگى است با اذعان بر برخى کاستى‌ها اميدوار است که در سال‌هاى آينده و کسب تجربيات، نمايشگاه در سطح بهترى برگزار مى‌شود.

فقيهى که به لباس روحانيت ملبس است نيز از جدايى نمايشگاه مطبوعات از کتاب رضايت دارد و همانند ديگران بر شناسايى و بازديد مخاطب خاص تاکيد مى‌کند. او که از قم به همراه چند نفر ديگر راهى تهران شده است تا از نمايشگاه بازديد کند استقبال مردم از نمايشگاه را به نسبت جايگاه مطبوعات در جامعه خوب ارزيابى مى‌کند اما معتقد است که مطبوعات هنوز در نزد افکار عمومى جا نيفتاده است . با اين وجود او به خبرنگار ما مى‌گويد در نمايشگاه ‌هاى گذشته مردم به واسطه نمايشگاه کتاب به محل نمايشگاه مى‌آمدند اما امسال هر که آمده وبازديد کرده است در حقيقت به منظور بازديد از مطبوعات بوده است. فقيهى البته از مديران مطبوعات و خبرگزارى‌هاى حاضر در نمايشگاه نيز گله مى‌کند که چرا دبيران سرويس‌هاى مختلف در نمايشگاه حاضر نمى‌شوند تا پاسخ‌گوى سوالات بازديدکنندگان باشند. او درادامه توضيح مختصرى نيز در باره وضعيت مطبوعات کشور مى‌دهد و معتقد است سياستگذاران، مردم و خود مديران مطبوعات عوامل جانيافتادن يا اصطلاحا قهر مردم با مطبوعات هستند. اين روحانى معتقد است مسوولان اساسا رسانه را درک نکرده‌اند و اگر نه چرا بايد بعد از نزديک به 30 سال تازه به اين واقعيت پى ببرند که انقلاب اسلامى مخاطب انگليسى زبان هم دارد و لذا با تاخير چندساله اقدام به راه‌اندازى شبکه “پرس تى وي” کنند. او همچنين برگزارى دوره‌هاى آموزشى براى مديران و پرسنل رسانه‌ها را ضرورى مى‌داند و در قياس با رسانه‌هاى خارجى معتقد است که رسانه‌هاى داخلى کيفيت بسيار کمترى به لحاظ استانداردها دارند.‌

او در انتها از اطلاع‌رسانى ضعيف درباره نمايشگاه هم شکايت مى‌کند و به طعنه مى‌گويد که مگر اصلا اطلاع رسانى هم شده است.

مدير ستاد اجرايى نمايشگاه هم با دفاع از تصميم متوليان بر روى شناسايى مخاطبان خاص انگشت مى‌گذارد و مى‌گويد: علت جدايى از نمايشگاه کتاب اين بود که هميشه مخاطبان نمايشگها مطبوعات و خبرگزارى‌ها با کتاب همراه بودند اما با جدا کردن مخاطبان خود را شناسايى کرديم.‌

محمدکالاجورى رنجبر در گفتگو با خبرگزارى دانشجويان حذف فاصله بين نمايشگاه و جشنواره مطبوعات را نيز از فوايد نمايشگاه امسال مى‌داند و از رضايت بازديدکنندگان و البته استقبال آنها خبر مى‌دهد.اما آيا مطبوعات ايران به واقع مخاطبان خاصى دارند؟

نشريات در همه جاى دنيا به عنوان يک رسانه عام و البته با مخاطبان عام محسوب مى‌شوند مگر مجلات و نشريات تخصصي.

مخالفان جداسازى نمايشگاه مطبوعات از کتاب از همين زاويه به اين موضوع نگاه مى‌کنند و معتقدند با اين کار نشريات مخاطبان عام خود را از دست مى دادند. هر چند آنها که زحمت بازديد از نمايشگاه را به خود مى دهند را مى شود مخاطبان خاص يا حرفه‌اى يااصطلاحا روزنامه خوان ناميد اما بسنده کردن به آنها که نسبت به جمعيت 70 ميليونى کشور بسيار اندک هستند،هيچ تاثيرى در افزودن به تعداد مخاطبان نخواهد داشت. على اکبر قاضى‌زاده استاد روزنامه‌نگارى از جمله افرادى است که در اين دسته قرار مى‌گيرند. او مى‌گويد: جدايى نمايشگاه مطبوعات از کتاب باعث مى‌شود اين نمايشگاه مخاطبان عام خود را از دست بدهد. او مى‌گويد با برگزارى همزمان نمايشگاه کتاب و مطبوعات مى‌توانستيم از جمعيتى که به هواى بازديد از نمايشگاه کتاب مى‌آمدند در نمايشگاه مطبوعات نيز بهره ببريم. ‌

قاضى‌زاده در گفت و گويى با خبرگزارى فارس اضافه مى‌کند که يکى از کشش‌هاى جشنواره، رقابت‌هاى خاصى است که مردم ازآن دور هستند و فقط براى دست‌اندرکاران رسانه‌ها اهميت دارد که چه کسى جايزه سال جشنواره را در بخش‌هاى مختلف گرفته است. او ادامه مى‌دهد:‌جدايى نمايشگاه مطبوعات از کتاب موجب مى‌شود تنها يک بخشى از مخاطبان خاص که روابط، دادو ستد و تعامل ذهنى با روزنامه‌ها دارند بازديد کنند ولى مخاطب عام را از دست مى‌دهد.

او همچنين با اشاره به اينکه در کشور ما کتاب نسبت به مطبوعات عام‌تر است مى‌گويد که اين وضعيت بايد برعکس باشد.به هر روى نمايشگاه امسال با وجود موافقان و مخالفان به صورت مستقل برگزار شد و آنگونه که مدير ستاد اجرايى نمايشگاه گفته است اين تجربه در سال‌هاى آينده نيز تکرار خواهد شد.

نمايشگاه بين‌المللى يامنطقه‌اي

در عنوان نمايشگاه آمده است «چهاردهمين دوره جشنواره و نمايشگاه بين‌المللى مطبوعات و خبرگزارى‌ها». عنوان بين‌المللى اشاره به حضور برخى مطبوعات و خبرگزارى‌هاى خارجى در نمايشگاه دارد. اما آيا مى‌توان نمايشگاه چهاردهم را نمايشگاهى بين‌المللى دانست. به اين سوال نيز پاسخ‌‌هاى متفاوتى داده شده است.

در ويژه نامه يا روزنامه جشنواره ذيل عنوان رسانه‌هاى خارجى در نمايشگاه آمده است: ويژگى‌هاى چهاردهمين دوره نمايشگاه مطبوعات کشور برگزارى نمايشگاه گسترده بين‌المللى است.

هدف اين نمايشگاه فراهم آوردن زمينه تبادل تجربيات اطلاعات بين نشريات ايران و کشورهاى داراى تجربه در عرصه فعاليت بين‌المللى است. به همين منظور از طيف گسترده‌اى از مطبوعات کشورهاى مختلف دعوت به عمل آمده است.

اما در ليست و ترکيب خبرگزارى‌ها و مطبوعات خارجى شرکت‌کننده در نمايشگاه مذکور هيچ نشانى از خبرگزارى‌ها و مطبوعات معتبر جهانى به ويژه از کشورهاى اروپايى ديده نمى‌شود. در نمايشگاه چهاردهم مجموعا 5 مجله، 10 روزنامه و 12 خبرگزارى از 15 کشور آذربايجان، افغانستان، امارات، بحرين، پاکستان، تاجيکستان، ترکيه، روسيه، سوريه، قطر، کويت، گرجستان،‌لبنان، مصر و يمن شرکت کرده‌اند.

با اين وصف همانگونه که برخى کارشناسان تاکيد کرده‌اند به نظر مى‌رسد عنوان منطقه‌اى يا حتى بين‌الدولى براى نمايشگاه چهاردهم زيبنده‌تر است تا بين‌المللي.‌همچنين اکثر کشورهاى شرکت‌کننده سابقه و تجربه مطبوعاتى و رسانه‌اى آنها بسيار کمتر از رسانه‌هاى نوشتارى در کشور ايران است و به نظر نمى‌رسد اندوخته‌هاى آنها به لحاظ کمى و کيفى قابل تامل و حتى تبادل با نشريات ايران باشد.

آنگونه که مسوولان نمايشگاه گفته‌اند تصميم بر آن بوده است تا در اولين تجربه نمايشگاه مستقل از کشورهاى منطقه که از لحاظ فرهنگى نزديکى بيشترى با ايران دارند دعوت شود. به گفته معاون امور مطبوعاتى وزير ارشاد هدف اصلى بين‌المللى شدن نمايشگاه تبادل تجربيات رسانه‌اى ميان کشورهاست ضمن اينکه اميدواريم اين امر در آينده‌اى نزديک به ايجاد تشکل‌هاى رسانه‌اى در سطح منطقه بيانجامد.‌

در ميان خبرگزارى‌هاى حاضر درنمايشگاه خبرگزارى اخلاص اولين خبرگزارى خصوصى کشورترکيه است که در سال 1994 تاسيس شده که با 80 نمايندگى داخلى و 40 نمايندگى خارجى به سه زبان انگليسي، عربى و ترکى خروجى‌هاى خود را در قالب عکس، فيلم ويديوئى و اخبار نوشتارى به مخاطبانش ارائه مى‌کند.‌

کشور گرجستان هم باداشتن 15 روزنامه سراسرى با نمايندگانى از خبرگزارى مديانيوز، روزنامه‌هاى رزونانس، ‌PS‌ و همچنين هفته‌نامه جورجيان تايمز در نمايشگاه مطبوعات ايران شرکت کرده‌ است.‌خبرگزارى آوا (صداى افغانستان) ديگر رسانه خارجى است که همراه با نشريه خود به نام انصاف ميهمان جشنواره مطبوعات بود. اين خبرگزارى در مشهد نمايندگى دارد.

کشور تاجيکستان هم با داشتن 9 خبرگزارى و حدود 80 روزنامه سراسرى با نمايندگانى از آژانس اطلاعاتى ملى تاجيکستان (خاور) و هفته‌نامه جوانان، نگاه و زندگى در نمايشگاه شرکت کرده‌است.

لبنان هم با نمايندگانى از خبرگزارى رسمى اين کشورNNA) ‌‌) و روزنامه‌هاى المستقبل و الانتقاد در نمايشگاه شرکت کرده‌ است.‌مصرى‌ها هم با خبرگزارى ‌ANA‌ و روزنامه‌هاى الاهرام و العالم شرکت کرده‌اند.

هفته‌نامه 26 سپتامبر از يمن و روزنامه النهار از کويت هم ميهمانان جشنواره بودند. خبرگزارى ريانووستى روسيه، خبرگزارى سانا از سوريه، خبرگزارى پاکستانيAPP ‌، خبرگزارى ابا از آذربايجان و خبرگزارى وام از امارات به همراه روزنامه‌هاى الوسط و الايام از بحرين ديگر شرکت‌کنندگان خارجى نمايشگاه چهاردهم بودند.

جاى خالى نشريات الکترونيک

به رغم آنکه امروزه نشريات الکترونيک و به ويژه وبلاگ‌ها و سايت‌هاى خبرى اينترنتى هم به نوعى کارکرد مطبوعات را يافته‌اند و ايفاى نقش مى‌کنند در نمايشگاه چهاردهم حضور نداشتند. اين در حالى است که در سال‌هاى گذشته در کنار نمايشگاه کتاب و مطبوعات بخشى هم به نشريات الکترونيک اختصاص مى‌يافت. هر چند اين نشريات در نمايشگاه رسانه‌هاى ديجيتال در ارديبهشت ماه حضور داشتند اما جاى خالى آنها در نمايشگاه مطبوعات مشهود بود. در حال حاضر گفته مى‌شود بيش از 2 ميليون و 500 هزار وبلاگ ثبت شده فارسى و حدود 150 هزار وبلاگ فعال فارسى در کشور وجود دارد و در حدود 50 هزار وب سايت فارسى نيز در محيط اينترنت حضور دارند. بر اين آمار بايد ده‌هاخبرگزارى اينترنتي، صدها وب سايت خبرى و روزنت و نشريه الکترونيکى فارسى را هم اضافه کرد که امکان رقابت يا ايجاد انگيزه رقابت عمومى آنها مهيا نشد.‌

وبلاگ خبرنگارREPORTERiR) ‌‌) اين نوع برخورد با نشريات الکترونيکى را به رسميت نشناختن شکل جديد فعاليت‌هاى ژورناليستى در ايران از سوى وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى تلقى کرده و آورده است؛ در جشنواره‌ها و مسابقات بزرگى ژورناليستى که در دنيا برگزار مى‌شود، به توليدات سايبرژورناليسم هم پرداخته مى‌شود. راهيابى روزنامه نگارى سايبر به جايزه پوليتزر و برگزارى مسابقه وبلاگ نويسى توسط دويچه وله نمونه هِايى از اين دست هستند.‌

بااين وصف عدم حضور نشريات الکترونيکى را هم بايد يکى از ضعف‌هاى نمايشگاه مطبوعات چهاردهم دانست و اميدوار بود که اين مساله نيز دردستور کار نمايشگاه‌هاى سال‌هاى آتى قرار گيرد.

مظلوميت نشريات استاني

کيفيت اختصاصى سالن‌ها و توزيع غرفه‌ها موضوع ديگرى است که موجب انتقاد بازديدکنندگان، غرفه‌داران و به ويژه نمايندگان نشريات استانى شده است.

البته اکثر منتقدان اين مشکل را همانند ساير نواقص به حساب کم تجربگى مسوولان مى‌گذارند و اميدوارند که در سال‌هاى آتى وضعيت بهترى را شاهد باشند.تبعيض بين رسانه‌هاى دولتى و غيردولتى در نمايشگاه چهاردهم بسيار محرز بود.

سالن يک که درست روبروى درب ورودى نمايشگاه و مسيرى سرراست است به خبرگزارى‌هاى دولتى و موسسه‌هاى مطبوعاتى همچون کيهان، همشهري،‌جام جم و اطلاعات اختصاص يافته بود.‌

اين تبعيض زمانى روشن‌تر مى‌شود که مقايسه‌اى از نظر وسعت بين غرفه‌هاى حاضر در سالن يک و غرفه‌هاى سالن‌هاى ديگر به ويژه غرفه‌هاى نشريات استانى شود.

سالن مربوط به نشريات ورزشى هم که اساسا درمنطقه‌اى پرت خارج از محوطه اصلى است که به زور انواع و اقسام فلش‌ها بايد آنجا را پيدا کرد. در اين ميان وضعيت سالن اختصاص يافته به مطبوعات استانى از تمامى سالن‌هاى نمايشگاه نامناسب‌تر بود.‌

سالن مختص اين نشريات در طبقه زيرزمين نمايشگاه و با غرفه‌هاى کوچک واقع شده است.

در همين ارتباط مسوول غرفه استان خراسان جنوبى اظهار نارضايتى مى‌کند و مى‌گويد در اين زيرزمين تلفن همراهمان هم آنتن نمى‌دهد. خانم حيدرى به خبرنگار ما مى‌گويد: استان خراسان جنوبى 18 نشريه فعال دارد که به خاطر محدوديت‌ جا نتوانستيم نشريات خود را در معرض ديد عموم قرار دهيم. او همچنين به ضعف اطلاع رسانى اشاره مى‌کند و مى‌گويد من که مسوول غرفه هستم تنها يک هفته قبل از برپايى نمايشگاه مطلع شدم در نتيجه هماهنگى لازم را هم نتوانستيم با مديران نشريات استانى انجام دهيم.

‌خانم عابدى مسوول غرفه استان قزوين هم ميزان استقبال عمومى از نمايشگاه را قابل قبول مى داند اما به کيفيت واگذارى غرفه‌ها انتقاد مى‌کند. او مى‌گويد: ما چند تا ماشين آلات قديمى چاپ داشتيم و مى‌خواستيم در نمايشگاه به ديد عمومى بگذاريم و کلى برنامه براى آشنايى مردم با فرهنگ و مفاخر قزويني، اما با اين غرفه کوچک چه کار مى‌شود کرد؟ وسعت کم غرفه سبب شده است تا قزوينى‌ها تنها اولين ماشين چاپ در استان خود را به نمايشگاه بياورند. عابدى به غرفه استان قم که همجوار غرفه قزوين است اشاره مى‌کند و مى‌گويد: اين دو تا غرفه قابل مقايسه‌اند؟

غرفه استان قم حداقل 4-3 برابر غرفه قزوين بود.

آقاى فروغى از غرفه استان کردستان هم از استقلال نمايشگاه مطبوعات از کتاب استقبال مى‌کند و از استقبال مردم راضى است اما ازاختصاص غرفه‌هايى با وسعت کم گله مى‌کند.او مى‌گويد در استان کردستان 14 نشريه منتشر مى‌شود.

به هر روى نمايشگاه چهاردهم مطبوعات و اولين تجربه نمايشگاه مستقل با همه زشتى و زيبايى‌هايش امروز به پايان مى‌رسد. نمايشگاه به پايان مى‌رسد اما اصحاب رسانه و مطبوعات همچنان با بيم‌ها و اميدها دست به گريبان خواهند بود. هر روز اضطراب تعطيلي، اخراج، سانسور، احضار و .. . را بايد به همراه داشته باشند و منتظر حوادث غيرقابل پيش‌بينى روزهاى آينده باشند.‌